Introdusaun
Rai nu'udar patrimóniu importante ba moris, seguransa ai-han, dezemvolvimentu ekonomia no bem-estar sosial iha Timor-Leste. Maski ita iha ona dispozisaun legal sira ne'ebé apoia igualdade jeneru no la halo diskriminasaun ba feto maibe realidade no iha pratika mak feto sira sei hasoru obstákulu sira iha rejistu, asesu, kontrolu, hetan eransa no foti desizaun kona-ba rai no propriedade. Prátika kostumeira sira, limitasaun ba koñesimentu legal no partisipasaun ne'ebé la hanesan iha prosesu governasaun rai nian dala barak afeta kapasidade feto sira atu exerse sira-nia direitu ba rai.
Atu hametin koñesimentu no kapasidade feto sira atu reklama no proteje sira-nia direitu ba rai, sei realiza Formasaun kona-ba Feto nia Direitu ba Rai ba grupu feto, juventude, komunidade no lider tradisionál sira hanesan lian nain no estrutura komunidade nian.
Objetivu Jerál
Objetivu husi formasaun ida-ne'e mak atu hasa'e konsiénsia no kompreensaun kona-ba Feto nia Direitu ba Rai iha Timor-Leste no hametin kapasidade partisipante sira atu promove, proteje no halo advokasia ba direitu ba rai no governasaun rai ne'ebé justu no igualitáriu.
Objetivu Espesífiku
Formasaun ida-ne'e hakarak:
- Aumenta kompreensaun partisipante sira kona-ba lei no politika sira relasiona ho rai iha Timor-Leste.
- Hasa'e koñesimentu sira kona-ba direitu legal sira liga ho Feto nia Direitu ba rai, direitus ba propriedade no propriedade kaben nain, eransa, no futun direitu sira.
- Promove abordajen ne'ebé sensível ba jeneru iha administrasaun no rejistrasaun rai no rezolusaun konflitu.
- Hametin kapasidade partisipante sira atu identifika no responde ba obstákulu sira ne'ebé afeta ba feto sira nia direitu ba rai no propriedade sira.
Rezultadu ne'ebe hakarak atinji
- Partisipante sira iha kompreensaun di'ak liu kona-ba Feto nia Direitu ba Rai.
- Konsiénsia kona-ba asuntu legal no kostumeiru sira ne'ebé afeta feto no rai aumenta.
- Partisipante sira hetan kapasidade atu apoia feto sira iha rejistu rai, rezolusaun disputa no prosesu governasaun rai.
- Reprezentante komunidade no estrutura komunitariu dezenvolve planu asaun atu promove Feto nia Direitu ba Rai.
Tópiku Formasaun
Formasaun sei kobre tópiku sira hanesan:
- Introdusaun ba Jeneru no Direitu Rai
- Enkuadramentu Legal iha Timor-Leste
- Feto nia asesu ba rai no futun direitu
- Feto nia asesu no partisipasaun iha Rejistrasaun no Administrasaun Rai
- Disputa Rai no Rezolusaun Konflitu
Partisipantes no Área Jeográfika
Formasaun sei realiza iha munisípiu 4:
- Ermera
- Manufahi
- Baucau
- Covalima
Kada munisipiu sei iha sesaun formasaun dala ida ho total partisipante hamutuk 25, ne'ebe sei inklui:
- Reprezentante grupu feto sira
- Reprezentante Lider komunidade sira (Xefe Suku, Lia Na'in no Xefe Aldeia)
- Reprezentante juventude sira
Durasaun Formasaun nian
Hahu husi 26 Agostu - 16 Outubru 2026
Knar Fasilitadór/ Treinadór sira
- Kordena no organiza partisipantes sira
- Dezenvolve materiál formasaun nian.
- Fasilita sesaun formasaun sira.
- Fasilita diskusaun no ezersísiu prátiku sira.
- Prepara relatoriu formasaun nian.
Fasilitadór/ ekipa formasaun sei fornese ba Oxfam
- Ajenda formasaun
- Materiál apresantasaun formasaun nian
- Livru ka materiál referénsia ba partisipante sira
- Resultadu Pre no Post Test
- Relatoriu finál formasaun, ne'ebé inklui:
- Lista partisipante sira (Uza Oxfam iha Timor-Leste nia formatu)
- Relatoriu ka sumariu formasaun
- Fotografia sira husi formasaun no uza formulariu konsentimentu Oxfam iha Timor-Leste wainhira hasai fotografia sira.
- Sitasaun (quotes), rekomendasaun no fotografia husi partisipante sira no uza fomulariu konsentimentu Oxfam iha Timor-Leste nian wainhira foti sitasaun sira.
Liña Relatóriu
Fasilitadór/a formasaun sei kordena no relata ba Jestór Governasaun Rai, Oxfam iha Timor-Leste.
Oinsá atu aplika
Espresaun sira Interese nian, inklui proposta téknika no finanseira sira, tenke hatama la tarde liu loron 14 Agostu 2026 tuku 17:00 Oras Timor-Leste, submete ba Benigna Martins - People, Learning and Development Coordinator iha [email protected]